Rynek towarowy

Obecnie, w Europie, na rynku energii elektrycznej działa kilkanaście giełd towarowych i finansowych, a rynek giełdowy pozostaje rozdrobniony. Rynki poszczególnych krajów unijnych znajdują się na różnym etapie osiągania pełnej dojrzałości, a każda z giełd, pomimo trwającej unifikacji rynków spot, oferuje ciągle produkty, które mogą znacznie się różnić. Zatem uczestnicy rynku albo pozostają klientami tylko jednej wybranej giełdy, albo decydują się na członkostwo wielu giełd, zgodnie ze swymi preferencjami rynkowymi, ale wtedy muszą ponosić dodatkowe koszty handlowe. Podobna sytuacja, jak w obrocie energią, panuje w obszarze usług rozliczeniowych. Zatem oczywistym i oczekiwanym jest, że giełdy podążają za budową rynku, integrując się i integrując swoje izby rozliczeniowe tak, aby obejmowały obszarem działania jak największy obszar geograficzny i maksymalizowały wolumen obrotu i rozliczeń.

Giełdy, od których na rynku energii elektrycznej Rozporządzenie CACM wymaga kreowania konkurencji, wybrały jedną z dwóch strategii: albo chronią swoje interesy przepisami o monopolu (GME, OMIE), albo realizują strategie konsolidacji i silnej ekspansji (EPEX SPOT, NORD POOL). Rynki giełdowe przeszły już proces wstępnej konsolidacji, a jej następna fala może objąć Europę Środkowo-Wschodnią. W przypadku giełd działających na rynkach spot, występują ścisłe powiązania kapitałowe z Operatorami Systemów Przesyłowych (NORD POOL, EPEX SPOT), co jest już faktem w Europie Zachodniej i Północnej. Rynek spot może wkrótce stać się rynkiem regulowanym pod silnym nadzorem urzędów regulacji (OTE, OKTE, HUPX, OMIE, GME), co było widoczne w procesie przygotowywania i akceptacji dokumentów rynkowych na podstawie CACM i wynika z konieczności wykazania się transparentnością kosztów.

Aktualnie wdrażane na europejskim rynku energii rozwiązania rynkowe, wynikające z obowiązujących regulacji prawnych (CACM, MCO Plan, MNA), uzasadniają podjęcie przez TGE działań dostosowawczych w strukturach rynków regionalnych i rynku europejskiego dla zapewnienia:

  • realizacji strategii utrzymania pozycji TGE, jako wiarygodnej i profesjonalnej giełdy rynku energii elektrycznej,
  • warunków istnienia i skutecznego działania TGE, jako giełdy energii na krajowym i europejskim rynku spot, w warunkach konkurencji między giełdami,
  • realizacji zadań wynikających z Listu Gwarancyjnego Prezesa URE,
  • uzyskania umownych i technicznych możliwości aktywnego i pełnowymiarowego uczestnictwa w projektach budowy rynków i wspólnej z innymi europejskimi giełdami implementacji unijnych mechanizmów rynkowych.

Rynek energii i gazu Polsce i w Europie

Rok 2017 był drugim z kolei, kiedy na płynność na giełdowym rynku energii elektrycznej negatywny wpływ miało obniżenie wolumenu obowiązkowej sprzedaży na giełdzie. Doszło wobec tego do przewidywanego spadku wolumenu obrotu energią elektryczną na Rynku Terminowym Towarowym. W roku 2017 spadek obowiązkowej sprzedaży przełożył się również na rynek spot, gdzie wolumen był niższy niż w rekordowym roku 2016 - przekroczył on jednak poziom z roku 2015. Na rynku gazu, gdzie tak istotne dla obrotu giełdowego zmiany regulacyjne ostatnio nie występowały, po raz drugi z rzędu obrót roczny był najwyższy w historii TGE. Tym razem wynikał on jednak z rosnącej aktywności na rynku terminowym, gdzie wolumen obrotu przekroczył najwyższy dotąd wynik z roku 2014. Rekord ten wynikał z wysokiej aktywności uczestników zarówno dla dostawy towaru w roku 2017, jak i w kolejnych okresach. Przerwany natomiast został trend wzrostowy w obrotach na rynku spot, jaki miał miejsce praktycznie od początku jego istnienia (koniec roku 2012).

Dla obrotu instrumentami pochodnymi na energię elektryczną i gaz ziemny rok 2017 był trudny z uwagi na wchodzącą w życie w styczniu roku 2018 dyrektywę Unii Europejskiej w sprawie rynków instrumentów finansowych (tzw. MiFID2), której zapisy nadają tym instrumentom pochodnym nowy status i nakładają nowe obowiązki zarówno na spółki organizujące obrót takimi instrumentami, jak i jego dokonujące. Zmiany te miały najprawdopodobniej negatywny skutek głównie dla płynności na rynku kontraktów futures rozliczanych finansowo, który ma wielkie znaczenie dla europejskiego rynku energii elektrycznej. Znaczne spadki w obrocie tymi kontraktami wystąpiły głównie dla rynku nordyckiego (giełda Nasdaq OMX), czeskiego (PXE – grupa EEX), niemieckiego, francuskiego i włoskiego (EEX). Dla rynku niemieckiego dodatkowym wytłumaczeniem jest planowany podział niemiecko-austriackiej strefy obrotu energią elektryczną. Na rynku gazu, gdzie obrót odbywa się głównie kontraktami z dostawą fizyczną, nie zaszły tak istotne zmiany, choć znacznie zmalał wolumen obrotu instrumentami pochodnymi rynków niemieckiego i francuskiego. Dla giełdowego rynku spot rok 2017 był kolejnym okresem znacznego wzrostu w obrocie gazem ziemnym, z kolei dla energii elektrycznej – szczególnie na największych rynkach - nie było istotnych zmian względem lat 2015-2016.

Wolumen obrotu energią elektryczną na giełdach w Europie w 2017 r. (rynek spot) [TWh]

Źródło: TGE na podstawie danych z giełd

Wolumen obrotu energią elektryczną na giełdach w Europie w 2017 r. (rynek terminowy) [TWh]

Źródło: TGE na podstawie danych z giełd, dla EEX dane szacunkowe

Przykład innych krajów europejskich potwierdza możliwości, jakie są przed giełdowym rynkiem energii, którego znaczenie może rosnąć z dwóch powodów. Pierwszy dotyczy rynku energii elektrycznej i jest to możliwość realizowania większego niż dotychczas wolumenu transakcji na giełdzie, względem obrotu w transakcjach bilateralnych, drugi natomiast to przestrzeń dla zwiększenia ogólnej płynności obrotu towarami. Sprzyjającym czynnikiem, w tym procesie jest rozwój infrastruktury dla importu obu towarów oraz wytwarzania energii elektrycznej, lecz nie mniej istotny jest dalszy rozwój kontaktów TGE z uczestnikami obrotu, w celu dostosowania jej organizacji do ich szczegółowych potrzeb.

Największą przestrzeń dla rozwoju na rynku energii elektrycznej stanowi płynność giełdowego rynku terminowego, dla rynku gazu jest to natomiast prowadzona w ramach grupy TGE platforma OTC.

W październiku roku 2017 weszła w życie deregulacja cen gazu dla odbiorców przemysłowych. Jest to decyzja korzystna dla TGE, jako organizatora rynku hurtowego, którego znaczenie w procesie ustalania cen dla odbiorców przemysłowych wzrośnie. W grudniu 2017 r. z kolei zmieniony został zapis o obowiązku sprzedaży energii elektrycznej. Spadek obrotu giełdowego był jednym z czynników wpływających na decyzję o zmianę poziomu obowiązku określonego w ustawie Prawo energetyczne z 15 na 30 procent wytworzonej energii.

Wolumen obrotu na giełdach gazu ziemnego w Europie w 2017 r. (rynek spot) [TWh]

Źródło: TGE na podstawie danych z giełd

Wolumen obrotu na giełdach gazu ziemnego w Europie w 2017 r. (rynek terminowy) [TWh]

Źródło: TGE na podstawie danych z giełd

W roku 2017, zgodnie z przewidywaniami, wzrosły ceny surowców energetycznych – gazu ziemnego i ropy naftowej. Ceny rosły także na europejskich rynkach spot energii elektrycznej, z wyjątkiem polskiego rynku, gdzie były na stosunkowo niskim poziomie. Ceny energii w Polsce istotnie wzrosły jedynie na rynku terminowym – głównie dla dostawy energii w kolejnych latach – 2018 i 2019.